เที่ยวสุโขทัยไปไหนดี?
จากวัดมหาธาตุถึงพระอจนะวัดศรีชุม

ลองนึกภาพ: คุณปั่นจักรยานเข้ามาในอุทยานแล้วสายตาก็ไปสะดุดที่กลุ่มเจดีย์กลางสนามหญ้า — เจดีย์ประธานทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ (ทรงดอกบัวตูม) ยอดเรียวที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของศิลปะสุโขทัย ล้อมด้วยเจดีย์บริวารและแถวพระพุทธรูปนั่ง วัดมหาธาตุเคยเป็นวัดหลวงใจกลางกรุงสุโขทัย ศูนย์รวมทั้งศาสนาและพิธีกรรมของอาณาจักร รอบๆ ยังมีฐานวิหาร เสาศิลาแลง และพระพุทธรูปองค์ใหญ่ประทับนั่งให้เห็นความยิ่งใหญ่ของเมืองในอดีต อยู่กลางโซนหลักพอดี เก็บคู่กับวัดสระศรีและวัดศรีสวายได้ในรอบเดียว

บอกตรงๆ ว่าถ้าจะเลือกวัดเดียวที่ต้องไปให้ได้ ขอยกให้ที่นี่ วัดศรีชุม ในโซนเหนืออยู่นอกกำแพงเมือง จุดเด่นคือ พระอจนะ พระพุทธรูปนั่งปางมารวิชัยองค์ใหญ่ที่ประดิษฐานในมณฑปผนังหนาทึบ ด้านหน้าเปิดเป็นช่องแคบสูงพอดีกับพระพักตร์ เดินเข้าไปแล้วเงยหน้าขึ้น จะเห็นพระเศียรและพระพักตร์องค์โตเต็มช่อง เป็นภาพที่สะกดคนมากที่สุดภาพหนึ่งของสุโขทัย พระหัตถ์ที่ลงรักปิดทองยังเหลือร่องรอยทองให้เห็นชัด มีตำนานเล่าว่าเคยมีคนซ่อนตัวในผนังมณฑปเพื่อทำให้องค์พระ "พูดได้" ปลุกขวัญกำลังพล

ถ้าวัดมหาธาตุเด่นเรื่องความยิ่งใหญ่ วัดสระศรีเด่นเรื่องความงามแบบสงบ เจดีย์ทรงระฆัง (ทรงลังกา) และวิหารตั้งอยู่บน เกาะกลางสระน้ำ ที่ชื่อว่าตระพังตระกวน เดินข้ามสะพานเล็กๆ เข้าไปได้ ตอนน้ำนิ่งเงาเจดีย์สะท้อนผืนน้ำสวยมาก โดยเฉพาะแสงเช้าและแสงเย็น เป็นหนึ่งในมุมถ่ายรูปยอดนิยมที่สุดของอุทยาน อยู่ในโซนกลางใกล้วัดมหาธาตุ ปั่นจักรยานแวะได้สบายระหว่างทาง บรรยากาศรอบสระร่มรื่นด้วยต้นไม้ใหญ่ เหมาะนั่งพักหลบแดดสักครู่

ในโซนกลางไม่ไกลจากวัดมหาธาตุ มีวัดที่หน้าตาต่างจากวัดอื่นชัดเจน — วัดศรีสวาย มี ปรางค์ก่อด้วยศิลาแลงสามองค์ เรียงกัน รูปทรงแบบขอม สะท้อนว่าพื้นที่นี้เคยรับอิทธิพลศาสนาฮินดูและวัฒนธรรมขอมมาก่อนที่สุโขทัยจะรุ่งเรืองเป็นเมืองพุทธ ภายหลังถูกดัดแปลงเป็นวัดในพุทธศาสนา องค์ปรางค์ยังมีลวดลายปูนปั้นให้เห็นเป็นช่วง เดินชมรวมกับวัดมหาธาตุและวัดสระศรีได้ในโซนเดียว เป็นจุดที่ทำให้เห็นว่าสุโขทัยไม่ได้เกิดจากศูนย์ แต่ต่อยอดจากวัฒนธรรมเก่าก่อนหน้า

ใกล้กลุ่มวัดในโซนกลางมี อนุสาวรีย์พ่อขุนรามคำแหงมหาราช ประทับนั่งบนพระแท่นมนังคศิลา กษัตริย์องค์ที่ชาวไทยจดจำมากที่สุดของยุคสุโขทัย ผู้ที่เชื่อกันว่า ประดิษฐ์อักษรไทย และวางรากฐานการปกครองแบบพ่อปกครองลูก เรื่องราวของพระองค์ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ 1 ที่บรรยายภาพกรุงสุโขทัยยุครุ่งเรือง — "ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว" เป็นจุดที่คนไทยมักแวะสักการะก่อนเข้าชมวัด และเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีในการเข้าใจว่าทำไมเมืองนี้ถึงสำคัญต่อประวัติศาสตร์ชาติ

ถ้าอยากเข้าใจว่าทำไมวัดร้างเหล่านี้ถึงเคยยิ่งใหญ่ ลองแวะ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ รามคำแหง ที่อยู่ใกล้ทางเข้าโซนกลาง จัดแสดงพระพุทธรูปสุโขทัย เครื่องสังคโลก ศิลาจารึก และโบราณวัตถุที่พบในเมืองเก่า — ของจริงที่ทำให้เห็นฝีมือช่างสุโขทัยและที่มาของศิลปะที่คุณกำลังจะไปดูในอุทยาน เป็นอาคารมีแอร์ เหมาะแวะหลบแดดกลางวันแล้วเติมความรู้ก่อนหรือหลังตระเวนวัด ใช้เวลาไม่นานก็ได้ภาพรวมของเมืองครบ

ในโซนตะวันตกของอุทยานมีวัดที่ต้องออกแรงหน่อยแต่คุ้ม — วัดสะพานหิน ตั้งอยู่บนเนินเขาเตี้ยๆ ทางขึ้นปูด้วยแผ่นหินชนวนเป็นทางยาว (จึงเป็นที่มาของชื่อ) เดินขึ้นไปบนยอดจะพบ พระอัฏฐารส พระพุทธรูปยืนองค์ใหญ่ยกพระหัตถ์ปางประทานอภัย หันหน้ามาทางเมือง เป็นจุดที่มองเห็นวิวอุทยานและที่ราบโดยรอบได้กว้าง บรรยากาศเงียบสงบ คนน้อยกว่าโซนกลางมาก เหมาะกับคนที่อยากได้มุมสูงและไม่กลัวเดินขึ้นเนินสักหน่อย — ไปตอนเช้าหรือเย็นเลี่ยงแดด

นอกจากวัดใหญ่ที่เป็นไฮไลต์ ระหว่างปั่นจักรยานในอุทยานคุณจะผ่านวัดเล็กๆ ที่มีเสน่ห์ไม่แพ้กัน — วัดตระพังทอง ตั้งบนเกาะกลางสระบัวริมทางเข้าเมืองเก่า มีเจดีย์และรอยพระพุทธบาท เดินข้ามสะพานไม้เข้าไปได้ เป็นวัดที่ยังมีพระสงฆ์และชาวบ้านมาทำบุญ ส่วนรอบคูเมืองและตามโซนต่างๆ ยังมีฐานวิหาร เจดีย์เล็ก และพระพุทธรูปกระจายให้แวะถ่ายรูปได้เรื่อยๆ เสน่ห์ของสุโขทัยคือการได้ปั่นช้าๆ แล้วเจอวัดเงียบๆ ที่ไม่มีในไกด์บุ๊ก เปิดแผนที่อุทยานแล้วปล่อยให้ตัวเองหลงทางนิดหน่อย

พอเที่ยววัดเสร็จแดดร่มแล้วอยากกินของพื้นถิ่นจริงๆ ลองเข้า เมืองใหม่สุโขทัย ที่อยู่ห่างอุทยานไปทางตะวันออกราว 12 กม. ริมแม่น้ำยม ที่นี่คือที่ที่คนสุโขทัยกินอยู่จริง สิ่งที่ต้องลองคือ ก๋วยเตี๋ยวสุโขทัย เส้นเล็กกับหมู ถั่วฝักยาว ถั่วลิสงคั่ว และรสหวานนิดจากน้ำตาลปึก เป็นจานประจำเมืองที่หากินที่อื่นไม่เหมือน นอกจากนี้มีตลาดเย็นและร้านริมแม่น้ำให้นั่งกินสบายๆ ราคาเป็นกันเอง เป็นที่ที่ได้บรรยากาศมื้อเย็นแบบคนท้องถิ่นก่อนกลับที่พัก หรือถ้าพักโซนเมืองเก่าก็มีร้านก๋วยเตี๋ยวและตลาดเล็กแถวนั้นเช่นกัน

เที่ยวอุทยานสุโขทัยครบแล้วยังมีเวลาทั้งวัน ขอแนะนำให้ออกไป อุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย ทางเหนือของตัวเมืองราว 50–80 กม. เป็นเมืองพี่เมืองน้องของสุโขทัยที่คนน้อยกว่าและบรรยากาศร่มรื่นเงียบสงบกว่ามาก ไฮไลต์คือ วัดช้างล้อม ที่มีเจดีย์ฐานช้างปูนปั้นเรียงรอบฐานสวยแปลกตา, วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ (เชลียง) ริมแม่น้ำ, และ แหล่งเตาเผาเครื่องสังคโลก (เครื่องปั้นดินเผาโบราณที่เคยส่งออกไปทั่วภูมิภาค) เหมาะกับคนที่ค้างคืนสุโขทัยแล้วมีวันที่สองเต็มๆ จับเป็นทริปวันเดียวออกนอกเมือง