แม่ฮ่องสอนกินอะไร
12 ของกินเด่น ข้าวซอย อาหารไทใหญ่ ถึงยูนนานบ้านรักไทย

ของกินที่บอกความเป็นภาคเหนือได้ทันที — เส้นบะหมี่ไข่ในน้ำแกงกะทิเครื่องแกงเหนือ รสเข้มหอมเครื่องเทศ ใส่ไก่หรือเนื้อ โรยหน้าด้วย เส้นบะหมี่ทอดกรอบ เสิร์ฟพร้อม ผักดอง หอมแดงซอย และมะนาว ให้บีบปรุงเอง รสกลมกล่อมหวานนำเค็มตาม ที่แม่ฮ่องสอนข้าวซอยมักรสอ่อนกว่าและมีกลิ่นไทใหญ่-พม่าปนนิดหน่อย หากินได้ตามร้านในตัวเมืองทั้งมื้อเช้าและกลางวัน เป็นจานแรกที่ควรลองเมื่อมาถึง สั่งคู่ข้าวซอยเนื้อหรือไก่แล้วเติมผักดองให้ตัดเลี่ยน

อาหารไทใหญ่ที่กลายเป็นของกินประจำเมือง — เส้นขนมจีนราดน้ำเงี้ยว น้ำซุปสีส้มแดงที่ได้รสจาก มะเขือเทศลูกเล็กและดอกงิ้วแห้ง ใส่ซี่โครงหมูหรือเลือดหมูก้อน รสเปรี้ยวอ่อน ๆ หอมเครื่องและถั่วเน่า กินคู่ ผักสด ถั่วงอก และแคบหมู โรยพริกแห้งคั่วเพิ่มได้ เป็นของกินมื้อเช้า-กลางวันที่หาได้ตามตลาดเช้าและร้านอาหารไทใหญ่ในเมือง รสไม่จัดมาก เด็กกินได้ ใครอยากลองรสไทใหญ่แท้ ๆ จานนี้คือจุดเริ่มที่ดี

รากไทใหญ่ของเมืองทำให้แม่ฮ่องสอนมีอาหารที่หากินยากในที่อื่น — ถั่วเน่า ถั่วเหลืองหมักทำเป็นแผ่นตากแห้งหรือบดใส่อาหารแทนกะปิ ให้กลิ่นและรสเฉพาะตัว เต้าหู้ถั่วเหลือง ทอดหรือนึ่งกินกับน้ำจิ้ม น้ำพริกอ่อง ผัดมะเขือเทศกับหมูสับ ข้าวเส้นไทใหญ่ เส้นในน้ำซุปใสรสอ่อน และ จิ้นนึ่ง-แกงไทใหญ่ รสกลาง ๆ อาหารกลุ่มนี้มันน้อยและเน้นเครื่องหมัก หากินได้ตามร้านอาหารไทใหญ่และตลาดเช้าในเมือง สั่งหลายอย่างมาแชร์กับข้าวเหนียวจะได้ครบรส

แกงที่ได้อิทธิพลจากพม่าและเป็นของกินคู่งานบุญของคนเหนือ — หมูสามชั้นตุ๋นในน้ำแกงข้น ปรุงด้วย ผงฮังเล (เครื่องเทศแบบพม่า) ขิง กระเทียมดอง และมะขามเปียก จนได้รสเปรี้ยวหวานนุ่มลึก เนื้อหมูเปื่อยกินง่าย ไม่เผ็ด กินคู่ ข้าวเหนียว ร้อน ๆ อิ่มกำลังดี เป็นอาหารเหนือที่หากินได้ตามร้านอาหารเหนือและตลาดในเมือง รสกลมกล่อมถูกปากคนทั่วไป สั่งจานเดียวกินกับข้าวเหนียวก็อิ่ม หรือสั่งมาแชร์กับน้ำพริกและผักนึ่งให้ครบสำรับ

หนึ่งในภาพจำของแม่ฮ่องสอน — ที่ บ้านจาโบ หมู่บ้านชาวลาหู่บนดอยใกล้เมืองปางมะผ้า มีร้านก๋วยเตี๋ยวที่ให้ นั่งห้อยขาริมระเบียงหน้าผา กินก๋วยเตี๋ยวร้อน ๆ พลางมอง ทะเลหมอกและทิวเขา เบื้องล่าง จนได้ชื่อว่า "วิวหลักล้าน" ก๋วยเตี๋ยวเป็นแบบน้ำใสหรือต้มยำธรรมดา รสไม่หวือหวา แต่บรรยากาศและวิวคือพระเอก เหมาะมา ช่วงเช้าหน้าหนาว ที่หมอกลงหนา อยู่นอกเมืองบนเส้นทางสายปางมะผ้า-สบป่อง ต้องขับรถหรือมอเตอร์ไซค์ไป ทางขึ้นดอยคดเคี้ยว เผื่อเวลาและไปเช้าหน่อยก่อนคนเยอะ

บ้านรักไทย เป็นหมู่บ้านชาวจีนยูนนานริมทะเลสาบใกล้ชายแดน อาหารจึงเป็นแบบ ยูนนาน ที่หากินยากในที่อื่น — หมั่นโถว นึ่งหรือทอดกินคู่นมข้นหรือขาหมู ขาหมูยูนนาน ตุ๋นจนเปื่อยนุ่ม ไก่ดำตุ๋นยาจีน ในหม้อดิน หมูสามชั้นผัดเครื่องยูนนาน และเห็ดหอม-ผักภูเขาตามฤดู ที่นี่ขึ้นชื่อเรื่อง ชาที่ปลูกบนดอย รอบหมู่บ้าน นั่งจิบชาอู่หลงร้อน ๆ ริมทะเลสาบมองสายหมอกได้บรรยากาศดีมาก หลายร้านเป็นร้านครอบครัวเปิดในบ้านดินบ้านไม้ มาช่วงเช้าหน้าหนาวจะเจอหมอกสวยที่สุด

สำรับอาหารเหนือขาดน้ำพริกไม่ได้ — น้ำพริกหนุ่ม พริกหนุ่มเผาตำกับกระเทียมหอม รสไม่เผ็ดมากหอมกลิ่นเผา น้ำพริกตาแดง พริกแห้งคั่วรสเข้มเผ็ดกว่า และ น้ำพริกอ่อง ผัดมะเขือเทศกับหมูสับรสออกหวาน กินคู่ ข้าวเหนียว แคบหมู และผักนึ่ง (ฟักทอง ถั่วฝักยาว มะเขือ) ปั้นข้าวเหนียวจิ้มน้ำพริกแล้วแกล้มผักและแคบหมู เป็นมื้อพื้นถิ่นที่อิ่มและได้รสเหนือแท้ ๆ หาได้ตามร้านอาหารเหนือและข้าวแกงในเมือง ปรับความเผ็ดได้ตอนกิน

มื้อเช้าที่ดีที่สุดของแม่ฮ่องสอนอยู่ใน ตลาดเช้ากลางเมือง ที่เปิดตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่าง — มีของกินพื้นถิ่นครบ ทั้ง ขนมจีนน้ำเงี้ยว ข้าวเหนียวกับของนึ่ง-ของทอด ถั่วเน่าปิ้ง ปาท่องโก๋ น้ำเต้าหู้ และของกินไทใหญ่อย่างจิ้นนึ่งและขนมพื้นถิ่น เดินชิมเดินซื้อทีละอย่างได้ทั้งของคาวของหวาน ราคาคนท้องถิ่นและถูก เป็นจุดที่ได้เห็นวิถีคนเมืองและรสไทใหญ่จริง ๆ ในที่เดียว แนะนำมา ช่วงเช้ามืดถึงสาย ของจะครบและสด พกเงินสดและเดินเล่นชิมไปเรื่อย ๆ ได้สบาย

แม่ฮ่องสอนมีของหวานและของว่างแบบเหนือ-ไทใหญ่ให้ลองหลายอย่าง — ข้าวแรมฟืน ของกินแบบจีนยูนนานทำจากแป้งถั่วเซตเป็นก้อนหั่นกินกับน้ำปรุงเปรี้ยวเผ็ด อาละหว่า ขนมหวานแบบพม่าทำจากแป้งข้าวเหนียวกับกะทิอบจนหอม ขนมไทใหญ่ อย่างข้าวเหนียวนึ่งกับงาและน้ำตาลอ้อย และ ถั่วแปยี ถั่วแผ่นทอดกรอบ หลายอย่างหาซื้อได้ในตลาดเช้าและร้านขนมในเมือง ซื้อกลับเป็นของฝากก็ได้ ลองซื้อหลายอย่างมาชิมเทียบกันคู่ชาหรือกาแฟร้อน

อากาศหนาวบนดอยทำให้แม่ฮ่องสอนปลูก ชาและกาแฟ ได้ดี — ที่ บ้านรักไทย มีไร่ชาอู่หลงปลูกบนเนินรอบหมู่บ้าน นั่งจิบ ชาอู่หลงร้อน ๆ ริมทะเลสาบ มองสายหมอกได้บรรยากาศแบบจีนยูนนาน ส่วนตามดอยอื่นในจังหวัดมี กาแฟอะราบิกาเมืองหนาว ที่ปลูกและคั่วในพื้นที่ ร้านกาแฟเล็ก ๆ ในตัวเมืองและตามดอยเสิร์ฟกาแฟดอยคู่วิวภูเขา เหมาะนั่งพักระหว่างวันหรือเริ่มเช้าด้วยกาแฟอุ่น ๆ ใครชอบของฝากซื้อใบชาและเมล็ดกาแฟกลับได้ที่บ้านรักไทยและร้านในเมือง

ของกินไทใหญ่ที่หากินได้ยากนอกแม่ฮ่องสอน — ข้าวกั๊นจิ๊น (บางที่เรียกข้าวเงี้ยว) คือ ข้าวสวยคลุกเลือดหมูและเครื่อง แล้วห่อใบตองนึ่งจนหอม เสิร์ฟกับ กระเทียมเจียว พริกทอด และต้นหอม รสกลมกล่อมหอมใบตอง ไม่เผ็ด กินอุ่น ๆ เป็นมื้อเช้าหรือของว่าง ส่วน จิ้นส้ม คือหมูหมักเปรี้ยวแบบเหนือที่กินคู่ขิงและพริกสด อาหารกลุ่มนี้สะท้อนวิถีไทใหญ่ของเมืองได้ดี หาได้ตามตลาดเช้าและร้านอาหารไทใหญ่ ลองสักห่อคู่ชาร้อนตอนเช้าจะได้รสพื้นถิ่นแท้ ๆ

พอตกค่ำ ถนนคนเดินและตลาดเย็น ในตัวเมืองรอบหนองจองคำกลายเป็นแหล่งของกินยามค่ำ — แผงของกินเรียงยาว ทั้ง หมูย่าง ไก่ย่าง ลูกชิ้นปิ้ง ของทอด ข้าวซอย และอาหารเหนือจานเดียว ไปจนถึงของหวานและเครื่องดื่มอุ่น ๆ รับอากาศหนาว ราคาเป็นมิตรเริ่มต้นไม้ละ-จานละไม่กี่สิบบาท เหมาะเดินกินเล่นยามค่ำหลังเดินเที่ยวในเมือง คึกคักที่สุดช่วง หน้าหนาว (พ.ย.–ก.พ.) ที่นักท่องเที่ยวมาเยอะ บางช่วงเปิดเป็นถนนคนเดินเฉพาะวันหยุด เช็กวันก่อนไปและพกเสื้อกันหนาวเพราะค่ำ ๆ อากาศเย็นเร็ว